PODSTAWA PROGRAMOWA PRZEDMIOTU FILOZOFIA
IV etap edukacyjny - tylko zakres rozszerzony
Treści nauczania - wymagania szczegółowe
Zdający:
1) wyróżnia podstawowe dyscypliny filozoficzne, które wywodzą się z filozofii klasycznej: ontologię, epistemologię, logikę, etykę, filozofię polityki i estetykę;
2) umieszcza formułowane pytania i problemy filozoficzne w obrębie właściwej dla nich dyscypliny.
Zdający:
1) rekonstruuje i porównuje różne rozwiązania problemu tożsamości i zmienności bytu, rekonstruuje wspierające je argumenty (prazasada u jońskich filozofów przyrody, koncepcja liczby jako zasady Wszechświata u Pitagorasa, logos i zmienność u Heraklita, niezmienny byt Parmenidesa, atomizm Demokryta, wieczne idee Platona, hylemorfizm oraz teoria aktu i możności Arystotelesa);
2) ilustruje funkcjonowanie poszczególnych koncepcji na przykładach wybranych zjawisk;
3) wyjaśnia związek między pojęciami ontologii starożytnej a pojęciami naukowymi (np. pojęcie atomu), na wybranym przykładzie;
4) przeprowadza analizę i interpretację co najmniej jednego z następujących tekstów:
a) Platon, Państwo (alegoria jaskini),
b) Arystoteles, Metafizyka (fragment).
Zdający:
1) rekonstruuje i porównuje główne stanowiska w sporze o źródła poznania i kryteria prawdy, rekonstruuje wspierające je argumenty (spór Sokratesa z sofistami o obiektywność i relatywność prawdy, aprioryzm Platona i teoria anamnezy, arystotelesowskie połączenie empiryzmu z racjonalistycznym ideałem wiedzy, arystotelesowskie sformułowanie klasycznej definicji prawdy);
2) rekonstruuje argumenty starożytnych sceptyków przeciwko możliwości poznania prawdy (zwłaszcza ze względności postrzeżeń i regresu w dowodzeniu) i kontrargumenty ich przeciwników;
3) przeprowadza analizę i interpretację co najmniej jednego z następujących tekstów:
a) Platon, Menon (fragment),
b) Sekstus Empiryk, Zarysy Pirrońskie (fragment).
Zdający:
1) rekonstruuje tezy i argumenty w sporze między obiektywizmem a relatywizmem etycznym (spór Sokratesa z sofistami);
2) rekonstruuje i porównuje klasyczne stanowiska etyczne, rekonstruuje wspierające je argumenty (intelektualizm etyczny Sokratesa, etyka cnót Arystotelesa, hedonizm Epikura, etyka stoicka);
3) prezentuje i porównuje filozoficzne koncepcje miłości, przyjaźni i rozwoju osobowego (platońska koncepcja miłości, arystotelesowska koncepcja celów i typów przyjaźni);
4) prezentuje i porównuje wskazania moralne religijnych autorytetów świata starożytnego (Mojżesz: wskazania Dekalogu, Bhagavadghita: wskazania hinduizmu, Budda: cztery szlachetne prawdy i zasada ahinsy, Lao-Tsy: wskazania taoizmu, Jezus z Nazaretu: wskazania ewangeliczne);
5) formułuje rozwiązania przykładowych dylematów moralnych, odwołujące się do poznanych koncepcji i pojęć;
6) przeprowadza analizę i interpretację co najmniej jednego z następuj ących tekstów:
a) Platon, Obrona Sokratesa,
b) Platon, Uczta (fragment),
c) Arystoteles, Etyka nikomachejska (fragment),
d) Epikur, List do Menoikeusa (fragment),
e) Epiktet, Diatryby (fragment).
Zdający:
1) przedstawia platońską krytykę form ustrojowych i jego wizję idealnego państwa;
2) prezentuje klasyfikację i ocenę form ustrojowych przeprowadzoną przez Arystotelesa;
3) analizuje historyczne bądź aktualne wydarzenia polityczne, odwołując się do poznanych koncepcji i pojęć;
4) przeprowadza analizę i interpretację co najmniej jednego z następujących tekstów:
a) Platon, Państwo (fragment),
b) Arystoteles, Polityka (fragment).
Zdający:
1) rekonstruuje i porównuje klasyczne koncepcje piękna: pitagorejską (harmonia elementów), sofistyczną (to, co wywołuje zadowolenie zmysłów), platońską (piękno jako obiektywna, prosta jakość), zestawia wspierające te koncepcje argumenty;
2) rekonstruuje klasyczne koncepcje sztuki (umiejętność wykonywania dzieła według reguł, naśladownictwo natury, tworzenie w natchnieniu);
3) rekonstruuje arystotelesowską klasyfikację rodzajów i gatunków literackich i rozważa jej aktualność;
4) potrafi wskazać związki estetyki starożytnej z późniejszą kulturą europejską.
Zdający:
1) przedstawia związek filozofii św. Augustyna z platonizmem i neoplatonizmem, prezentując różnice między nimi wynikające z chrześcijańskiego charakteru myśli augustyńskiej (różnica między emanacją a stworzeniem z niczego, różnica między anamnezą i iluminacją, kwestia zła i łaski);
2) prezentuje rolę współpracy międzykulturowej (z myślą arabską i żydowską) w kształtowaniu się myśli dojrzałego średniowiecza (Awicenna, Majmonides);
3) przedstawia związek filozofii św. Tomasza z arystotelizmem, prezentując różnice między nimi wynikające z chrześcijańskiego charakteru myśli tomistycznej (problem stworzenia i wieczności świata, rozróżnienie istoty i istnienia, idea powszechnej hierarchiczności bytu, pojęcie prawa naturalnego);
4) przeprowadza analizę i interpretację co najmniej jednego z następujących tekstów:
a) św. Augustyn, Wyznania (fragment),
b) św. Tomasz, Suma teologii (fragment).
Zdający:
1) prezentuje zagadnienie wiary i rozumu; rekonstruuje i porównuje podstawowe rozwiązania tego zagadnienia, rekonstruuje wspierające je argumenty (fideistyczna postawa credo quia absurdum, postawa credo ut intelligam, tomistyczne rozdzielenie filozofii i teologii);
2) prezentuje i porównuje najważniejsze dowody na istnienie Boga (dowód św. Anzelma z Proslogionu, wybrane z pięciu dróg św. Tomasza); rekonstruuje przykładowe argumenty przeciwko nim;
3) prezentuje spór o uniwersalia, rekonstruuje i porównuje zasadnicze stanowiska w tej kontrowersji, rekonstruuje wspierające je argumenty (nominalizm, realizm pojęciowy, umiarkowany realizm pojęciowy, konceptualizm);
4) przeprowadza analizę i interpretację co najmniej jednego z następujących tekstów:
a) św. Anzelm, Proslogion (fragment),
b) św. Tomasz, Suma teologii (fragment).
Zdający:
1) prezentuje związek między siedemnastowieczną rewolucją naukową a filozofią (koncepcja indukcji i eksperymentu u F. Bacona, metoda intuicyjno-dedukcyjna u R. Descartesa, koncepcja absolutnej przestrzeni i czasu u I. Newtona);
2) rekonstruuje i porównuje epistemologiczne stanowiska racjonalistów, rekonstruuje wspierające je argumenty (sceptycyzm metodyczny R. Descartesa, idea filozofii more geometrico u B. Spinozy, G. Leibniza zasada racji dostatecznej);
3) rekonstruuje i porównuje epistemologiczne stanowiska empirystów, rekonstruuje wspierające je argumenty (J. Locke'a koncepcja tabula rasa, radykalizacja empiryzmu u G. Berkeleya, empiryzm D. Hume'a i jego sceptyczne konsekwencje);
4) przedstawia epistemologię I. Kanta jako rozwiązanie sporu empiryzmu z racjonalizmem (objaśnia pojęcia zjawiska i rzeczy samej w sobie, form naoczności przestrzeni i czasu, kategorii intelektu - przyczyny i substancji);
5) przeprowadza analizę i interpretację co najmniej jednego z następujących tekstów:
a) R. Descartes, Rozprawa o metodzie (fragment),
b) J. Locke, Rozważania dotyczące rozumu ludzkiego (fragment),
c) D. Hume, Badania dotyczące rozumu ludzkiego (fragment),
d) I. Kant, Prolegomena (fragment).
Zdający:
1) rekonstruuje i porównuje wybrane stanowiska ontologiczne, rekonstruuje wspierające je argumenty (dualizm r. Descartesa, monizm B. Spinozy, naturalizm T. Hobbesa, spirytualizm G. Berkeleya);
2) prezentuje problem stosunku ciała i umysłu, rekonstruuje i porównuje jego różne rozwiązania, rekonstruuje wspierające je argumenty (dualizm psychofizyczny R. Descartesa, teoria podwójnego aspektu B. Spinozy, D. Hume'a krytyka idei jaźni, naturalizm J. La Mettrie'ego);
3) rekonstruuje i porównuje tezy teizmu, deizmu, ateizmu oraz agnostycyzmu;
4) przeprowadza analizę i interpretację co najmniej jednego z następujących tekstów:
a) R. Descartes, Medytacje o pierwszej filozofii (fragment),
b) B. Spinoza, Etyka (fragment),
c) G. Berkeley, Traktat o zasadach poznania (fragment).
Zdający:
1) prezentuje i porównuje zasadnicze koncepcje renesansowej filozofii polityki, rekonstruuje wspierające je argumenty (realizm polityczny i republikanizm N. Machiavelliego, T. Morusa wizja państwa idealnego);
2) rekonstruuje i porównuje stanowiska głównych teoretyków umowy społecznej, rekonstruuje wspierające je argumenty (T. Hobbes, J. Locke, J.-J. Rousseau);
3) prezentuje oświeceniowe idee demokracji i praw jednostki oraz wspierające je argumenty (Monteskiusza idea trójpodziału władzy jako zabezpieczenia przed tyranią, idee tolerancji i wolności obywatelskich w ujęciu J. Locke'a i Woltera);
4) analizuje historyczne bądź aktualne wydarzenia polityczne, odwołując się do wybranych koncepcji i pojęć;
5) przeprowadza analizę i interpretację co najmniej jednego z następujących tekstów:
a) N. Machiavelli, Książę (fragment),
b) T. Hobbes, Lewiatan (fragment),
c) J. Locke, Drugi traktat o rządzie (fragment),
d) J-J. Rousseau, Umowa społeczna (fragment),
e) Wolter, Traktat o tolerancji (fragment).
Zdający:
1) rekonstruuje i porównuje koncepcje moralnej oceny czynów, rekonstruuje wspierające je argumenty (etyka D. Hume'a, kantowska etyka obowiązku, utylitaryzm J. S. Milla);
2) formułuje rozwiązania przykładowych dylematów moralnych, odwołujące się do poznanych stanowisk etycznych;
3) przeprowadza analizę i interpretację co najmniej jednego z następujących tekstów:
a) I. Kant, Uzasadnienie metafizyki moralności (fragment),
b) J. S. Mill, Utylitaryzm (fragment).
Zdający:
1) rekonstruuje i porównuje argumenty wspierające tezę o istnieniu sensu i logiki dziejów oraz argumenty wysuwane przeciwko tej tezie;
2) rekonstruuje i porównuje koncepcje historiozoficzne, rekonstruuje wspierające je argumenty (oświeceniowo-pozytywistyczna wizja postępu, heglowska filozofia dziejów jako postępu samowiedzy Ducha, marksowski materializm historyczny - koncepcja związku między bazą a nadbudową oraz prymatu czynników ekonomicznych);
3) rekonstruuje i porównuje (między sobą oraz z ideą umowy społecznej) koncepcje w porewolucyjnej filozofii polityki, rekonstruuje wspierające je argumenty (liberalizm J. S. Milla i jego związek z utylitaryzmem i indywidualizmem, komunizm K. Marksa i jego związek z teorią walki klas i koncepcją alienacji pracy, konserwatyzm E. Burke'a i jego związek z ideą tradycji);
4) analizuje historyczne bądź aktualne wydarzenia polityczne, odwołując się do poznanych koncepcji i pojęć;
5) przeprowadza analizę i interpretację co najmniej jednego z następujących tekstów:
a) Georg W.F. Hegel, Wykłady z filozofii dziejów (fragment),
b) K. Marks, Przyczynek do krytyki ekonomii politycznej (wstęp),
c) J. S. Mill, O wolności (fragment).
Zdający:
1) rekonstruuje i porównuje wybrane koncepcje człowieka w filozofii nowożytnej (B. Pascala wizja kondycji ludzkiej, A. Schopenhauera filozofia woli życia, S. Kierkegaarda filozofia egzystencji, F. Nietzschego filozofia woli mocy);
2) interpretuje przykładowe zjawiska historyczne, zjawiska zaczerpnięte z życia codziennego bądź teksty kultury, odwołując się do poznanych koncepcji;
3) przeprowadza analizę i interpretację co najmniej jednego z następujących tekstów:
a) B. Pascal, Myśli (fragment),
b) A. Schopenhauer, Świat jako wola i przedstawienie (fragment),
c) S. Kierkegaard, Bojaźń i drżenie (fragment),
d) F. Nietzsche, Tako rzecze Zaratustra (fragment),
e) F. Nietzsche, Z genealogii moralności (fragment).
Zdający:
1) rekonstruuje i porównuje wybrane stanowiska w dwudziestowiecznej epistemokogii, rekonstruuje wspierające je argumenty (pragmatyzm W. Jamesa i jego związek z koncepcją człowieka jako aktora a nie widza, intuicjonizm H. Bergsona i przeciwstawienie go oświeceniowej wizji postępu naukowo-technicznego, metoda fenomenologiczna E. Husserla i R. Ingardena i jej związek ze sceptycyzmem metodycznym Kartezjusza, neopozytywizm i jego związek z oświeceniową wizją postępu naukowo-technicznego);
2) rekonstruuje i porównuje główne stanowiska w dwudziestowiecznej filozofii nauk przyrodniczych (weryfikacjonizm Koła Wiedeńskiego, falsyfikacjonizm K. R. Poppera, teoria paradygmatów T. Kuhna);
3) rekonstruuje i porównuje różne koncepcje prawdy, rekonstruuje wspierające je argumenty (koncepcja realistyczna, epistemiczna, pragmatyczna);
4) objaśnia metodę analityczną w filozofii (na przykładach koncepcji izomorfizmu struktury języka i świata we wczesnej filozofii L. Witt- gensteina, koncepcji filozofii jako analizy języka nauki w filozofii Koła Wiedeńskiego, analizy pojęcia sprawiedliwości u J. Rawlsa);
5) rekonstruuje W. Diltheya koncepcję rozumienia i koncepcję różnicy między naukami przyrodniczymi i naukami humanistycznymi; rekonstruuje wspierające je argumenty;
6) przeprowadza analizę i interpretację co najmniej jednego z następujących tekstów:
a) W. James, Pragmatyzm (fragment),
b) M. Schlick, Nowa filozofia doświadczenia (fragment),
c) L. Wittgenstein, Traktat logiczno-filozoficzny (fragment).
Zdający:
1) rekonstruuje i porównuje wybrane dwudziestowieczne koncepcje człowieka, rekonstruuje wspierające je argumenty (freudowski model psychiki i funkcji kultury; egzystencjalistyczna koncepcja człowieka - J.-P. Sartre, A. Camus - związki między wolnością, samotnością i odpowiedzialnością; personalistyczna koncepcja człowieka - E. Mounier, K. Wojtyła - i jej przeciwstawienie indywidualizmowi i kolektywizmowi; koncepcja człowieka w filozofii dialogu - M. Buber, E. Levinas; ponowoczesna koncepcja przygodności i autokreacji - R. Rorty);
2) potrafi wskazać etyczne konsekwencje poznanych stanowisk;
3) przedstawia zagadnienie rozwoju osobowego w kontekście stanowiska wybranego z powyższych;
4) formułuje rozwiązania przykładowych dylematów moralnych, odwołujące się do poznanych koncepcji i pojęć;
5) analizuje różne formy więzi międzyludzkich: miłość, przyjaźń (E. Fromm, M. Scheler, K. Wojtyła) i porównuje współczesne koncepcje tych więzi z koncepcjami starożytnymi;
6) interpretuje przykładowe zjawiska historyczne, zjawiska zaczerpnięte z życia codziennego bądź teksty kultury, odwołując się do poznanych koncepcji;
7) przeprowadza analizę i interpretację co najmniej jednego z następujących tekstów:
a) J.-P. Sartre, Egzystencjalizm jest humanizmem (fragment),
b) A. Camus, Mit Syzyfa (fragment),
c) E. Mounier, Co to jest personalizm? (fragment),
d) M. Buber, Ja i Ty (fragment),
e) K. Wojtyła, Miłość i odpowiedzialność (fragment),
f) R. Rorty, Przygodność, ironia, solidarność (fragment).
Zdający:
1) rekonstruuje i porównuje dwudziestowieczne stanowiska w filozofii polityki (między sobą oraz z ich nowożytnymi poprzednikami), rekonstruuje wspierające je argumenty (liberalizm proceduralny - J. Rawls; konserwatyzm - M. Oakeshott; „nowa lewica" - H. Marcuse);
2) analizuje najważniejsze aktualne wydarzenia i problemy społeczno-polityczne, odwołując się do poznanych koncepcji i pojęć;
3) ukazuje zespół zagadnień związanych z narodzinami społeczeństwa masowego; zjawiska alienacji i „ucieczki przed wolnością" (J. Ortega y Gasset, E. Fromm);
4) wyjaśnia różnicę między refleksją filozoficzną a ideologią;
5) wyjaśnia pojęcia społeczeństwa „otwartego" i „zamkniętego" (K. R. Popper);
6) przeprowadza analizę i interpretację co najmniej jednego z następujących tekstów:
a) J. Ortega y Gasset, Bunt mas (fragment),
b) E. Fromm, Ucieczka od wolności (fragment),
c) K. R. Popper, Społeczeństwo otwarte i jego wrogowie (fragment).
Zdający:
1. w poprawny sposób wykonuje operacje definiowania, podziału logicznego (klasyfikacji) oraz typologii;
2. stosuje metodę zerojedynkową do rozstrzygania prostych schematów rachunku zdań (np. (p → q) ∧ ¬q → ¬p);
3. odróżnia przesłanki i wniosek w rozumowaniu i potrafi wskazać przesłankę, która nie jest wyrażona wprost;
4. odróżnia rozumowania dedukcyjne od niededukcyjnych (niezawodne od zawodnych), uzasadnienia epistemiczne od pragmatycznych;
5. odróżnia właściwe i niewłaściwe odpowiedzi na pytania;
6. objaśnia i wykrywa niektóre typy błędów logicznych występujące w rozumowaniach niesformalizowanych, jak: ekwiwokacja, regres w nieskończoność, błędne koło, przesunięcie kategorialne, non sequitur;
7. unika błędów kategorialnych, np. nie myli względności z relatywizmem, doświadczenia z empiryzmem;
8. prawidłowo stosuje pojęcia filozoficzne i nie myli ich z równo- lub blisko brzmiącymi innymi pojęciami filozoficznymi i potocznymi (np. pojęcia idei, idealizmu, materii, materializmu, alienacji);
9. odróżnia tezy od ich założeń (na przykład założenia stanowisk politycznych od ich tez); nie myli znaczenia wyrażeń „X zakłada, że ..." i „X głosi/ twierdzi, że ...".
Zdający:
1. rekonstruuje zawarte w tekście problemy, tezy i argumenty;
2. odróżnia zawarte w tekście informacje od opinii, tezy od hipotez, argumenty od kontrargumentów, przesłanki (założenia) od wniosków;
3. identyfikuje problematykę tekstu i reprezentowany w nim kierunek filozoficzny;
4. umieszcza tekst w kontekście historycznym: identyfikuje epokę oraz filozoficzny i kulturowy kontekst jego powstania i oddziaływania;
5. zestawia poglądy autora z innymi według kryterium kontynuacji, modyfikacji lub przeciwstawienia;
6. formułuje tekst polemiczny do tekstu wyjściowego;
7. wskazuje przykłady tekstów kultury (dzieł literackich, filmów, tekstów publicystycznych, naukowych, religijnych itp.), w których dostrzega problematykę rozpatrywanego tekstu filozoficznego.
